ӨМҮР БОЮ ЧУРКОО!

«Чуркоо - бул тек гана алдыга карай жылуу эмес.

 Бул — өзгөрүлүүнүн жолу».

Жеңил атлетика боюнча Олимпиаданын

төрт жолку чемпиону Эмиль Затопек

5 000 жана 10 000 метрлик стайердик аралыктарга чуркоо боюнча белгилүү жеңил атлетик, СССРдин спорт чебери Эрмек Черикбаев дал ушундай ураан менен жашап, замандаштарынын эсинде калган. Ал дайыма жаркыраган өмүр сүрүп, чыныгы чемпион болуп калыптануу үчүн керек болсо жык толгон трибуналарсыз, күйөрмандардын сүрөөнү жок, тынчтыкта, өзүң менен өзүң жалгыз калганда да чуркоодон талыбай, чуркоо, чуркоо жана дагы бир ирет чуркоо керектигин терең түшүнчү. Анын жеңиштеринин, сыйлыктарынын жана улук наамдарынын жылнаамасын түзгөн ийгилик формуласы дал ушунда болчу. Бул жол бизге Кыргыз ССРинин доорундагы улуу спортчулардын тарыхына дагы бир ирет кылчайып кароого мүмкүнчүлүк берет. Келгиле эми, өз Мекенинин намысын коргоп, жеңиш секисине кайра-кайра көтөрүлгөн советтик доордун жеңил атлетика боюнча баатыры — биздин каарманыбыз менен кененирээк таанышалы.

            Черикбаев Эрмек Черикбаевич 1935-жылы 17-августта Кыргыз ССРинин Талас районундагы Чоң-Алыш айылында колхозчунун үй-бүлөсүндө туулган. 1953-жылы Кырк-Казык орто мектебин аяктап, 1954–1956-жылдары Советтик Армиянын катарында (Украина ССРи, Владимир-Волынский ш.) кызмат өтөгөн. 1961-жылы Кыргыз мамлекеттик дене тарбия жана спорт институтун «Дене тарбия жана спорт окутуучусу» адистиги боюнча бүтүргөн. 1983-жылы Кыргызстан КП БКнын алдындагы Марксизм-ленинизм кечки университетин аяктаган. 1964-жылы өзүнүн спорт түрү боюнча Кыргыз ССРинде биринчилерден болуп «СССРдин спорт чебери» наамына татыктуу болгон. Э. Черикбаев 1990-жылы тарых илимдери боюнча «Кыргыздардын аскер ишинин жана дене тарбиясынын өнүгүү тарыхы: байыркы замандан XX кылымдын башына чейин» деген темада кандидаттык диссертациясын коргогон. 1994-жылы КР Өкмөтүнүн алдындагы Жогорку аттестациялык комиссиясынын (ЖАК) чечими менен доцент окумуштуулук наамы берилген. 1974-жылы «Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген машыктыруучусу», андан соң 1985-жылы «СССРдин дене тарбия жана спортко эмгек сиңирген чебери» наамдарына татыктуу болгон. Республикалык категориядагы калыс, Кыргыз ССРинин жеңил атлетика федерациясынын Президиумунун мүчөсү, дене тарбия жана спорттун отличниги, эл агартуунун отличниги жана КРнын маданиятына эмгек сиңирген ишмери болгон. Ийгиликтүү кесиптик ишмердүүлүгү үчүн мамлекеттик сыйлыктар: «Ардак белгиси» ордени, «Эмгек ардагери» медалы жана Кыргыз ССР Жогорку Советинин эки Ардак грамотасы менен сыйланган.

Студенттик жылдарында эле, 1957-жылдан 1961-жылга чейин, Э. Черикбаев институттун жеңил атлетика боюнча курама командасынын мүчөсү катары ар кандай мелдештерде ийгиликтүү өнөр көрсөткөн. 1961-жылы декабрда КМДТСИни (КГИФК) аяктагандан кийин «Жеңил атлетика» кафедрасына окутуучу болуп жумушка орношуп, анын эмгек жолу ошол жерден башталган.

1968-жылдан тартып «Жеңил атлетика» кафедрасынын улук окутуучусу жана педагогика факультетинин деканынын орун басары кызматында иштеген. Ишиндеги жетишкен алгылыктуу натыйжалары үчүн Кыргыз ССР Министрлер Советинин алдындагы Дене тарбия жана спорт комитетинин 1970-жылдын 10-сентябрындагы буйругу менен Э. Черикбаев КМДТСИнин (КГИФК) даярдоо бөлүмүнүн башчысы болуп дайындалган.

1972-жылдан 1977-жылга чейин аскерге чейинки даярдык боюнча спорттук факультеттин деканатын жетектеген. 1978-жылы спорттук иштер боюнча проректор болуп дайындалып, ал эми 1979-жылы коомдук негизде ректордун орун басары кызматын ээлеген.

35 жылдык (1961-жылдан 1996-жылга чейин) спорттук-педагогикалык ишмердүүлүгүндө Э. Черикбаев КМДТСИде (КГИФК) СССРдин 3 спорт чеберин даярдаган. Ал көп жылдар бою республиканын жеңил атлетика боюнча курама командасынын мүчөсү болуп, өзүнүн спорттук чеберчилигин жогорулатууга туруктуу түрдө көңүл буруп келген. Э. Черикбаевдин кесиптик жолунда «Ленинчил жаш» гезитинин штаттан тышкары кабарчысы жана радиодо спорттук баяндамачы болуп иштеген мезгили да болгон. Ал республикада сергек жашоо образын жана спортту системалуу түрдө жайылтып, 35тен ашык илимий-усулдук макалаларды, анын ичинде орто жана алыскы аралыкка чуркоочуларды даярдоо боюнча эмгектерин жарыялаган. Ошондой эле Е. П. Терезниковдун «Мектептеги жеңил атлетика сабактары» китебин жана дене тарбия боюнча башка усулдук окуу куралдарын орус тилинен кыргыз тилине которууга жигердүү катышкан. Э. Черикбаев окутуучулук ишмердүүлүгү учурунда Кыргыз ССРинин жеңил атлетика боюнча курама командасынын мүчөсү катары жаш спортчуларга чоң жардам жана колдоо көрсөткөн. Москва шаарындагы СССРдин бүкүл союздук биринчиликтерине, ошондой эле Чехословакия менен Монголиядагы эл аралык мелдештерге жигердүү катышкан. Ал жактарга сиңирген эмгеги жана кынтыксыз иши үчүн Кыргыз ССР КП БКнын демилгеси менен курама команданын жетекчиси катары сунушталган. Мындан тышкары, Э. Черикбаев институттун, шаардын жана өлкөнүн коомдук турмушуна активдүү катышып, Кыргыз ССР ЛКЖС (ВЛКСМ) БКнын штаттан тышкары кызматкери, комсомол комитетинин мүчөсү жана институттун «комсомолдук прожекторунун» жетекчиси болгон. Мындан тышкары, Э. Черикбаев институттун партиялык бюросунун мүчөсү, машыктыруучулар кеңешинин мүчөсү жана «Комсомолец Киргизии» гезитинин штаттан тышкары кабарчысы болуп шайланган. Көрсөткөн натыйжалары жана жигердүүлүгү үчүн 1969-жылга карата Кыргыз ССР ЛКЖС (ВЛКСМ) БКнын төрт Ардак грамотасы, Республикалык спорт союзунун эки Ардак грамотасы жана институттун ыраазычылыктары менен сыйланган. Коомдук иштерге өзгөчө көңүл буруп, Бүкүл союздук сергектик үчүн күрөшүү ыктыярдуу коомунун Октябрь райондук уюмунун мүчөсү, институттун Чет өлкөлөр менен достук жана маданий байланыш боюнча кыргыз коомунун төрагасынын орун басары болуп бир нече жолу шайланган. Ал эми 1986-жылдан баштап Чүй облусунун Аламүдүн районундагы институттун айыл чарба иштерин үзгүлтүксүз жетектеп, институттагы Бүкүл союздук эл каттоонун төрагасы болгон. Республиканын курама командасынын машыктыруучусу катары Э. Черикбаев бир катар жогорку класстагы спортчуларды даярдаган. Алардын арасында СССР элдеринин IV Спартакиадасынын, СССР биринчилигинин, «Буревестник» ыктыярдуу спорт коомунун Борбордук кеңешинин жана Кыргыз ССРинин күмүш байге ээлери бар.

1970-жылдан 1973-жылга чейин Э. Черикбаев дене тарбия жана спортту активдүү жайылткандыгы, спорттук кадрларды даярдоодогу көп жылдык жана жемиштүү эмгеги үчүн Кыргыз ССР Министрлер Советинин алдындагы Дене тарбия жана спорт комитетинин грамоталары менен сыйланган. 2002-жылдан тарта, илимге, маданиятка жана искусствого зор салым кошкон көрүнүктүү ишмерлерди колдоо максатында, Э. Черикбаевге КР Президентинин жылдык стипендиясы ыйгарылган.

Үй-бүлөдө Э. Черикбаевич сүйүктүү жар жана үч баланын камкор атасы болгон. Легендарлуу спортчубузду жакындары кандай эскерери өзгөчө көңүл бурууга татыктуу. Маселен, жубайы Марийфа Жантаева минтип эскерет: «Көпчүлүк Эрмекти жөнөкөй, ак көңүл жана ар дайым жардамга келүүгө даяр адам катары билчү. Анын жашоосундагы бир окуя эсиме түшүп жатат: 1984-жылы Эрмек кошунабызды бир топ бейбаштардан куткарып калган. Бизде атүгүл Сальниковдор үй-бүлөсүнүн КМДТСИнин (КГИФК) ректоруна жазган каты да сакталып турат, аны силерге көрсөтө алам». Гезиттин редакциясы окурмандын назарына ал кайрылуунун түп нускасындагы үзүндүнү өзгөртүүсүз сунуштайт: «КМДТСИнин ректору, профессор Б. Т. Турусбековго, көчүрмөсү: «Вечерний Фрунзе» гезитинин редакциясына».

«КМДТСИнин кызматкери жолдош Черикбаев Эрмек мырзага Сальниковдор үй-бүлөсү терең ыраазычылык билдирип кайрылабыз. Төрт кылмышкер биздин уулубузду айбанчылык менен жерге жыгып, тепкилеп жаткан учурда, ал кайраттуулук жана эрдик көрсөтүп, балабызды өлүмдөн сактап калды. Жолдош Э. Ч. Черикбаев түндүн караңгылыгынан да, кылмышкерлердин саны көп экендигинен да, өзү жапа чегип калуудан да коркпостон, ойлонбой туруп алар менен кармашка чыкты. Биздин 16 жаштагы уулубуз Сергей машыгуудан үйүнө кайтып келе жатып, жолдошунун аскерден келгенин майрамдап жаткан мас топтун жанынан өтүп бара жаткан экен». «Алар уулубуздан тамеки сурашкан, «жок» деген жоопту алганда аны аёосуз сабап, жерге жыгып, тепкилей башташкан. Жардам сурап кыйкырган үндү укканда, жолдош Э. Ч. Черикбаев атүгүл бут кийим кийгенге жетишпей, батиринен жылаңайлак атып чыккан. Караңгыда бирөөнү сабап жаткан мас топту көрөрү менен аларга карай умтулган. Мыкты спортчу экени көрүнүп турду, ал бир нече ыкмаларды колдонуп, топтолгондорду туш-тушка чачыраткан. Андан соң жерде эс-учун жоготуп жаткан уулубузду көтөрүп алып, артынан кылмышкерлер таш ыргытып, коркутуп жатканына карабай, чуркап барып өзүнүн батирине алып кирген. Жолдош Э. Ч. Черикбаев биринчи медициналык жардам көрсөтүп, тез жардам жана милиция чакырган. Уулубуздун абалын дайыма сурап турган Э. Ч. Черикбаевге болгон чоң сый-урмат менен ыраазычылык билдиребиз. КМДТСИде студенттер үчүн эрдиктин үлгүсү боло алган, коркунуч туулганда бирөөнүн артына жашынбаган жана адамды кырсыкта калтырбаган ушундай окутуучулар бар экенине сыймыктанабыз. Жогоруда айтылгандарды билдирүү менен, Э. Ч. Черикбаевдин бул асыл ишин белгилеп, басма сөзгө чыгарууңуздарды абдан суранабыз. Сиздерди терең урматтап, Сальниковдор үй-бүлөсү».

Марийфа Жантаевнанын айтымында, бул окуя Э. Черикбаевди абдан так мүнөздөй алат: «Ал айланадагылардын пикирине же күтүлүүчү тобокелдиктерге карабастан, көз ирмемде чечим кабыл ала билген, өз заманынын жаркын инсаны болгон». Ага жашоого болгон жигердүүлүк, үй-бүлөлүк, спорттук жана коомдук иш-чараларды ар дайым ишке ашырган оптимизм мүнөздүү эле. Ошондой эле ал тамашакөйлүгү менен айырмаланып, жакын досторунун арасында күйүмдүү жолдош катары белгилүү болгон, ырдаганды жана бийлегенди абдан жакшы көрчү.

Э. Черикбаев бош убактысында Советтик Армиянын катарында өткөн жаш кезин ностальгия менен эскерип, экинчи дүйнөлүк согуштун кол башчылары жөнүндөгү советтик аскердик тасмаларды кайталап көргөндү жакшы көрчү. Марийфа Жантаевна күлүп эскергендей: «Эрмек ар бир таңын көнүгүү жасоодон баштап, жумушка жөө жөнөчү. Бул бала кезинен калган эски адат эле. Талас районунун Кырк-Казык айылындагы мектебине баруу үчүн күн сайын бир тарапка эле 15 чакырымга жакын жолду жөө басып өтчү экен. Балким, орто жана алыс аралыкка чуркаган келечектеги советтик стайердин духу менен мүнөзү дал ошол жылдары чыңдалгандыр. Эрмек мага ар дайым көңүл буруп, чет өлкөлүк иш сапарларынан стилдүү кийимдерди жана аксессуарларды, өзгөчө шляпаларды ала келчү. Мен аларды кийип чыкканда, бүтүндөй үйүбүздүн жашоочулары жана жамаатым суктанып, мени "Анна Каренина" деп аташчу!».

Эрмек Черикбаевичти кыздары Чынара менен Динара да жылуу эскерип айтышат. Ал чет өлкөлүк сапарларынан кыздарына экзотикалык мөмө-жемиштерди, шоколад момпосуйларын, ал эми жубайы Марийфага англис фарфорун, жибек жана индия чайын белекке алып келип, аларды дайыма кубантчу. «Атабыз бизге абдан көңүл бурган, колу ачык адам эле, бизди эркелетчү. Ошону менен бирге, биздин билим алуубузга жана тарбиябызга өзгөчө маани берчү, анткени ал сыпайылыкты, тартипти жана тактыкты сүйгөн, табити абдан жакшы инсан болгон. Жашы өткөн сайын бизге болгон мээрими жана камкордугу ого бетер артты. Ал бардык небере-чөбөрөлөрүнө өзгөчө мээрим төгүүчү. Анын үй-бүлөлүк же коомдук иш-чараларга кандай кылдаттык менен даярданганы эсибизде: атырынан баштап костюмуна чейин, анан албетте, таамай айтылган сөзүнө чейин бир дагы детал көз жаздымында калчу эмес. Атабыздын бизди И. Панфилов атындагы паркка аттракциондорго алып барып, андан кийин чогуу балмуздак жегенибиз эң унутулгус көз ирмемдерден болуп калды. Атабыз Биринчи каналдагы «Время» кечки жаңылыктар чыгарылышын калтырбай көрөр эле. Ошондой эле Олимпиада оюндарын, жеңил атлетика, көркөм муз тебүү, футбол, сууда сүзүү, хоккей жана волейбол боюнча дүйнө чемпионаттарынын трансляцияларын абдан кызыгып көрчү. Адатта, адамдар жашы өткөн сайын жумшарып, пассивдүү же жай болуп калышат деп айтышат, бирок бул биздин атабыз жөнүндө эмес. Ал ар дайым жаркырап, жаңы бийиктиктерге, чакырыктарга жана эрдиктерге даяр турчу», — деп СССРдин спорт чебери жана Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген машыктыруучусунун кыздары жылмаюу менен эскеришет.

Уулу Болот дагы өзүнүн эскерүүлөрү менен бөлүштү: «Мен спорт жаатында атамдын жолун жолдогон жокмун. Элде айтылгандай, "жаратылыш балдарында эс алат" окшойт. Бирок атам спортко болгон сүйүүнү ойгото алды. Мектеп курагымда жеңил атлетика жана бир аз сууда сүзүү менен алектенип, 800 жана 1500 метрге чуркоодо 1-өспүрүмдөр разрядына чейин жеттим. Атам ай сайын чыгуучу "Легкая атлетика" журналына жазылчу. Биз аны баарыбыз окучубуз, машыгуу процесстеринин жаңы ыкмалары, СССРдин жана ГДРдин курама командасындагы сүйүктүү спортчуларыбыз тууралуу билип турчубуз. Мен үчүн эң биринчи чоң таасир калтырган окуя — СССР элдеринин спартакиадасына Москвага барганым болду. Жеңил атлетика боюнча бардык ири мелдештер өтүүчү "Лужники" аренасын көрдүм. Алгачкы жолу "Фанта" жана "Кока-Кола" суусундуктарын ичип, "Эскимо" балмуздагын татып, метродо жүрдүм. Атам мага Кызыл аянтты, Мавзолейди, ГУМду жана СССРдин борборундагы көптөгөн кооз жерлерди көрсөттү. Бала кезимде ал мени бүткүл союздук мелдештерге жана турнирлерге кошо ала жүрчү. Ленинград, Тбилиси, Баку, Сочи, Ташкент жана Алматы шаарларына болгон сапарлар эсимде калды. Анын тарбиялануучулары — спорт чеберлери Анатай Ибраимов, Аип Исаков, Сергей Руденко жана Анатолий Горькавый "Правда" гезитинин байгесине арналган бүткүл союздук мелдештердин, СССР элдеринин спартакиадасынын жана стайердик чуркоонун советтик легендалары болгон ага-ини Знаменскийлердин мемориалынын жеңүүчүлөрү жана байге ээлери болушкан».

Небереси Таалай да өзүнүн чоң атасы — улуу жөө күлүк тууралуу эскерүүлөрү менен бөлүштү. Бектур үчүн Эрмек Черикбаевич атасындай эле болуп калган: «Менин чоң атам максатына умтулган инсан эле, ал үчүн эч кандай тоскоолдук жок болчу. Ал ар дайым койгон максатына жетчү, бул ал үчүн кезектеги орто аралыкка чуркоону аягына чыгаргандай эле кадимки иш эле. Өмүрүнүн акыркы 14 жылында, 2004-жылдан баштап, чоң атам көрүү жөндөмүнөн ажырады — анткени эки көзүн тең глаукома оорусу жабыркаткан. Ошол оор учурда да ал өзүн кармай билгендиги, чыдамкайлыгы, рухунун күчтүүлүгү жана оптимизми менен айырмаланып турду. Чоң атамдын көзү көрбөй калганда, көпчүлүк "эми алдыга жылуу токтоду" деп ойлошкон, бирок алардын баары жаңылган. Ал өзүнүн "чуркоо жолчосуна" кайрадан чыгууну уланта берди. Ал жай жана этияттык менен, кадамдардын дабышын, табиятты, дем алууну жана шамалдын илебин угуп басып жүрдү. Ал үчүн дүйнө түркүн түстүү сүрөт болуудан калып, манеждеги же стадиондогу өзү көнгөн аралыктагыдай бир калыптагы ыргакка айланган». 

«Анын сейилдөөлөрү өзү менен өзү, өз көйгөйлөрү менен жымжырттыкта сүйлөшүү сыяктуу эле. Ар бир кадамы анын дагы деле бар экенине далил, ар бир метри токтоп калбоону тандаганындай болчу. Ал биздин жүзүбүздү, жолду, старт сызыгын же финишти көрчү эмес. Кээде чалынып жыгылчу, бирок кайра туруп, жолун алдыга уланта берчү. Бул аралык ал үчүн жөн гана жол болбой калган, ал анын жашоосуна айланган. Ал жакта караңгылык жок эле, анткени ал жарыкты ар дайым өзүнүн таза жан дүйнөсүндө алып жүрчү. Бул жерде атактуу ультрамарафончу Дин Карназестин: «Канчалык тез чуркаганың маанилүү эмес. Канчалык убакытка багынбаганың маанилүү», — деген сөзү эске түшөт. Биздин Эрмек Черикбаевичтин болгон болмушу ушул сөздөрдө камтылган. Ал мени бардык нерсеге: чыдамкайлыкка, тартипке, өжөрлүккө, жашоодо өз күчүңө гана ишенип, максаттарга жетүүгө жана эң башкысы — ар дайым өзүңө жана жеңишиңе ишенүүгө үйрөттү. Мен кичинемден эле алардын жанында өстүм. Апам жумушта кармалып калганда, чоң атам мени бала бакчадан алганы келгени эсимде. Талас шаарында өткөргөн жайкы каникулдарым мен үчүн өзгөчө баалуу эскерүү болуп калат. Ал Талас мамлекеттик университетинин проректору болуп иштеп жүргөндө, мени жумушуна алып барчу, ал жакта мен спорт залда баскетбол ойночумун. Жумуштан кийин ал мени таттуулар менен кубантып, андан соң шахмат ойногонду үйрөтөөр эле. Эрмек Черикбаевич тарых илимдеринин кандидаты, доцент катары мага илим менен олуттуу алектенип, кандидаттык диссертациямды коргоо боюнча акыл-насааттарын айтчу. Мен муну ишке ашырдым, өкүнүчтүүсү, ал ошол учурда жанымда боло алган жок. Ал мен үчүн ар дайым туруктуулуктун, эрктин жана оптимизмдин үлгүсү болуп кала берет».

Э. Черикбаев 2017-жылдын 20-мартында 83 жаш курагында жакындарынын жана туугандарынын жанында дүйнөдөн кайткан. Сөөгү өзүнүн кичи мекенине — Талас облусуна коюлган.

Биздин баяныбыздын соңунда айта кетчү нерсе: чыныгы жөө күлүк эч качан токтобойт. Ал жөн гана бир күнү стадиондун көнүп калган чуркоо жолчосу менен күйөрмандардын дүркүрөгөн кол чабуулары астында өзүнүн аралыгынын горизонтунан ары чуркап кете берет.